กฎหมายปฏิรูปภาคการเงินอเมริกัน (กฎหมายดอดด์-แฟรงค์) ซึ่งผ่านการลงนามโดยประธานาธิบดี บารัก โอบามา ในเดือนกรกฏาคม 2010 จุดประกายการถกเถียงวิพากษ์วิจารณ์อย่างกว้างขวางเกี่ยวกับแนวโน้มประสิทธิภาพและผลกระทบของกฎหมาย ประเด็นใหญ่ประเด็นหนึ่งที่กฎหมายดอดด์-แฟรงค์ และนักเศรษฐศาสตร์ นักการเมือง และนักวิชาการส่วนใหญ่มองข้ามไปคือ อันตรายของกองทุนที่ซื้อขายตามโปรแกรมคอมพิวเตอร์ (เรียกว่า กองทุนควอนท์ - quant fund ย่อมาจาก quantitative) ซึ่งในวิกฤตการเงินปี 2008 เป็นปัจจัยสำคัญที่ผลักให้สถานการณ์เลวร้ายลงอย่างรวดเร็วจนตลาดกอบกู้ตัวเองไม่ได้

หลังจากที่ผ่านการถกเถียงอย่างถึงพริกถึงขิงและก้นบึ้งของปรัชญาว่าด้วยทุนนิยมต่อเนื่องนานหลายเดือน ในที่สุดกฎหมายปฏิรูปภาคการเงินอเมริกันที่มีชื่อยาวเหยียดว่า Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act ย่อว่า “กฎหมายดอดด์-แฟรงค์” ก็ผ่านวุฒิสภาและลงนามบังคับใช้โดยประธานาธิบดีบารัก โอบามา เมื่อวันที่ 21 กรกฏาคม 2010

ราคาที่ถูกลงอย่างต่อเนื่อง ประกอบกับเทคโนโลยีโทรคมนาคมและการสื่อสารที่ก้าวหน้าอย่างไม่หยุดยั้ง ทำให้โทรศัพท์มือถือกลายเป็น “ปัจจัยที่ห้า” สำหรับคนนับพันล้านคนทั่วโลกไปแล้ว รวมทั้งในประเทศไทย ศักยภาพของมือถือและเครือข่ายโทรคมนาคมนั้นกว้างไกลกว่าการเป็นแค่เครื่องมือทุ่นเวลา หากยังสามารถกำจัดหรืออย่างน้อยก็บรรเทาปัญหาการเข้าไม่ถึงบริการทางการเงินของชาวบ้านในชนบทได้เป็นอย่างดี

ในบรรดาผลกระทบทั้งหมดจากวิกฤตแฮมเบอร์เกอร์ที่ลุกลามเป็นวิกฤตการเงินโลกในปี 2008-2009 ผลกระทบที่หลายคนยังมองไม่เห็นแต่เป็นอันตรายในระยะยาวยิ่งกว่าราคาบ้านลดฮวบและอัตราการว่างงานพุ่งกระฉูด คือทัศนคติของคนจำนวนไม่น้อยที่ว่า การที่นวัตกรรมการเงินในรูปของหลักทรัพย์อิงสินเชื่อความเสี่ยงสูง (ซับไพรม์) เป็นชนวนสำคัญของวิกฤตรอบนี้นั้น “พิสูจน์” ให้เห็นว่านวัตกรรมการเงินโดยรวมนั้น “ได้ไม่คุ้มเสีย” เพราะก่อความเสียหายมากกว่าประโยชน์ที่สังคมโดยรวมได้รับ

สองตอนก่อนหน้านี้ ผู้เขียนแนะนำ “การเคลื่อนไหวของผู้ถือหุ้น” (shareholder activism) ในอเมริกาและเอเชียไปพอหอมปากหอมคอ โดยเน้นไปที่การเคลื่อนไหว “แนวธรรมาภิบาล” คือมุ่ง “รีด” มูลค่าของบริษัทที่มีศักยภาพแต่ถูกคณะกรรมการหรือผู้บริหารทำลายหรือถ่ายโอนสู่มือตัวเองหรือผู้ถือหุ้นใหญ่ วันนี้ผู้เขียนจะแนะนำการเคลื่อนไหว “แนวสังคม” พอเป็นสังเขป

ตอนที่แล้วผู้เขียนพูดถึงการเคลื่อนไหวของผู้ถือหุ้นในอเมริกาว่า แบ่งออกเป็น 2 แนวทางหลักด้วยกัน เรียกสั้น ๆ ได้ว่า "แนวธรรมาภิบาล" กับ "แนวสังคม" ผู้ถือหุ้นที่เคลื่อนไหวแนวแรกมุ่ง "รีด" มูลค่าของบริษัทที่มีศักยภาพแต่ถูกคณะกรรมการหรือผู้บริหารทำลายหรือถ่ายโอนสู่มือตัวเองหรือผู้ถือหุ้นใหญ่ (พูดง่าย ๆ คือบริษัทที่ธรรมาภิบาลแย่นั่นเอง) ส่วนผู้ถือหุ้นที่เคลื่อนไหวในแนวหลังมุ่งผลักดันให้บริษัทผนวกประเด็นด้านสังคมหรือสิ่งแวดล้อมเข้าไปเป็นเนื้อเดียวกับธุรกิจในทางที่ยั่งยืนกว่าเดิม

“การลงทุนที่ยั่งยืน” (sustainable investment) เป็นชื่อเรียกประเภทการลงทุนแนวใหม่ที่กำลังเติบโตอย่างรวดเร็วตามกระแสความสนใจด้านสิ่งแวดล้อม สังคม และธรรมาภิบาล (environment, social, governance เรียกรวมว่า “ประเด็น ESG”) ของนักลงทุนที่เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง ตลอดจนความท้าทายระดับโลกต่อการพัฒนาอย่างยั่งยืน โดยเฉพาะภาวะสภาพภูมิอากาศเปลี่ยนแปลง

ในรอบ 3 ทศวรรษที่ผ่านมา สถาบันการเงินขนาดจิ๋วหรือไมโครไฟแนนซ์ได้รับการศึกษาและกล่าวขานมากขึ้นเรื่อย ๆ ในฐานะโมเดล "ธุรกิจเพื่อสังคม" ที่ช่วยผู้มีรายได้น้อย โดยเฉพาะในชนบทห่างไกล ให้สามารถเข้าถึงบริการทางการเงินที่สถาบันการเงินกระแสหลักไม่ยอมให้บริการ นำเงินกู้ขนาดจิ๋วไปทำกิจการขนาดจิ๋วเพื่อปรับปรุงคุณภาพชีวิต รวมทั้งช่วยสร้างวินัยในการออมเพื่อเลี้ยงตัวเองและครอบครัว

 องค์การการประชุมสหประชาชาติว่าด้วยการค้าและการพัฒนา (United Nations Conference on Trade and Development : อังค์ถัด) ได้ออกรายงานการค้าและการพัฒนา (Trade and Development Report) ประจำปี 2009 ในเดือนกันยายนปีเดียวกัน วันนี้ผู้เขียนเก็บบางประเด็นที่กล่าวถึงรายงานฉบับนี้มาเล่าสู่กันฟัง เพราะคิดว่าน่าสนใจและบ่งชี้ "หัวใจ" ของวิวาทะโลกเกี่ยวกับการยกเครื่องระบบการเงินได้เป็นอย่างดี

ปัญหาระดับโลกที่รุมเร้าเราอยู่ในปัจจุบัน ไม่ว่าจะเป็นภาวะโลกร้อน ทรัพยากรธรรมชาติร่อยหรอ ระบบนิเวศเสื่อมโทรม โรคระบาดรุนแรง วิกฤตอาหาร ผู้ยากไร้แร้นแค้นกว่าเดิม ฯลฯ ล้วนสะท้อนให้เห็นอย่างชัดเจนแล้วว่า ลำพังระบบตลาดกระแสหลักที่ยึดกำไรสูงสุดเป็นสรณะ หรือนโยบายพัฒนาแบบ "บนลงล่าง" ของภาครัฐอย่างหนึ่งอย่างใดนั้นไม่อาจแก้ปัญหาเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อมได้อย่างมีประสิทธิภาพ ทันการ และเป็นธรรม

หลังจากที่โลกเผชิญกับวิกฤตการเงินและวิกฤตเศรษฐกิจโลกที่รุนแรงที่สุดในรอบ 80 ปี เมื่อเวลาล่วงเลยเข้าสู่ครึ่งหลังของปี 2009 นักวิเคราะห์หลายสำนักต่างพากันออกมาประสานเสียงว่า เศรษฐกิจโลกน่าจะผ่านพ้น ‘จุดต่ำสุด’ ไปแล้ว จะว่าฟื้นก็ฟื้น แต่คำถามที่ซับซ้อนกว่านั้นคือ เศรษฐกิจโลกจะกลับไปโตเท่าที่เคยเป็นก่อนเกิดวิกฤตรอบนี้ได้หรือไม่?

ครั้งแรกที่ผู้เขียนเขียนเรื่องการเงินชุมชนในประเทศไทยในคอลัมน์นี้ ผู้เขียนทิ้งท้ายไว้ว่า เราสามารถแบ่งองค์กรการเงินชุมชนทั้งหมดในประเทศไทยออกได้เป็นสองประเภท คือองค์กรที่มุ่งจัดสวัสดิการเป็นหลัก กับองค์กรที่มุ่งปล่อยกู้เป็นหลัก (ต่อไปนี้จะใช้คำว่า ‘กลุ่ม’ แทน ‘องค์กร’ เพราะส่วนใหญ่ยังมีขนาดเล็กระดับหมู่บ้าน ใหญ่ที่สุดคือระดับตำบล) กลุ่มการเงินชุมชนทั้งสองแบบเหมือนกันตรงที่มี “เป้าหมายทางสังคม” เป็นเป้าหมายสูงสุด มิใช่การทำกำไรสูงสุดเหมือนกับสถาบันการเงินกระแสหลัก เป้าหมายดังกล่าวคือ การจัดสวัสดิการภาคประชาชนด้วยเงินออม และยกฐานะความเป็นอยู่ด้วยเงินกู้

ถึงแม้ว่ามันจะก่อความเดือดร้อนและเสียหายมากมาย วิกฤตแฮมเบอร์เกอร์รอบนี้ก็เหมือนกับวิกฤตรอบอื่นๆ ตรงที่มันช่วยขัดเกลาและเสริมสร้างความรู้ความเข้าใจของเราเกี่ยวกับพฤติกรรมของคน รวมทั้งเผยให้เห็นข้อจำกัดและข้อบกพร่องของทฤษฎีการเงินที่ใช้กันในโลกจริง ด้วยเหตุนี้ นักเศรษฐศาสตร์และนักการเงินทุกคนที่เลือกอาชีพนี้เพราะใจรัก จึงรู้สึกตื่นเต้น (แกมดีใจแต่ไม่ค่อยกล้ายอมรับ) ทุกครั้งที่เกิดวิกฤตการเงินขนาดใหญ่ เพราะมันหมายความว่าได้เวลา ‘สังคายนา’ และ ‘รื้อสร้าง’ ทฤษฎีการเงินที่เคยร่ำเรียนกันมาอีกครั้งหนึ่ง

นับตั้งแต่วิกฤตซับไพรม์ในอเมริกาปะทุขึ้นเป็นวิกฤตแฮมเบอร์เกอร์ที่ลุกลามไปทั่วโลกตั้งแต่ปี 2007 บัดนี้ก็เป็นที่ประจักษ์ชัดโดยทั่วไปแล้วว่า วิกฤตรอบนี้หาใช่ ‘เหตุบังเอิญ’ ที่เกิดขึ้นเพียงนานๆ ครั้งและไม่มีใครคาดเดาได้ หากเป็นผลพวงของปัจจัยต่างๆ มากมายที่มีมนุษย์เป็นต้นเหตุและส่อเค้าหายนะมานานปี ไม่ว่าจะเป็นภาวะฟองสบู่อสังหาริมทรัพย์ ภาวะกู้เงินเกินตัวมาบริโภคเกินตัวของคนอเมริกันและลงทุนเกินตัวของสถาบันอเมริกัน ความไม่โปร่งใสและหลอกลวงผู้บริโภคในตลาดสินเชื่อซับไพรม์

ข่าวใหญ่ข่าวหนึ่งในแวดวงการเงินไทยตั้งแต่ต้นปี 2552 ที่ผ่านมา คือข่าวรายงานผลการตรวจสอบการบริหารและการลงทุนของกองทุนบำเหน็จบำนาญข้าราชการ (กบข.) ซึ่งสำนักงานคณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตในภาครัฐ (ป.ป.ท.) พบว่า วิสิฐ ตันติสุนทร เลขาธิการ กบข. ซึ่งได้ลาออกจากตำแหน่งแล้ว มีการซื้อขายหลักทรัพย์ในพอร์ตลงทุนส่วนตัวบางตัว อาทิ YNP LH และ PTT ที่ไม่ได้ขออนุญาตกองทุนล่วงหน้า และมีลักษณะเป็นการลงทุนแบบดักหน้าหรือตัดหน้ากองทุน (front-running) และดักหลังกองทุน (tailgating) ดังที่ปรากฏเป็นข่าวในหนังสือพิมพ์หลายฉบับตั้งแต่วันที่ 26 พฤษภาคม 2552 เป็นต้นมา

การเงินแนวใหม่ที่กำลังได้รับความสนใจในวงกว้างขึ้นเรื่อยๆ คือการเงินที่ตั้งใจจะบรรลุ “เป้าหมายทางสังคม” ที่อยู่เหนือ “เป้าหมายทางธุรกิจ” ของผู้เล่นในตลาดแต่ละราย ตลาดคาร์บอนเครดิตที่ผู้เขียนหยิบยกมาเล่าตอนที่แล้วเป็นตัวอย่างที่ดีตัวอย่างหนึ่ง ตลาดนี้ไม่เหมือนกับตลาดทั่วไปที่มีหน้าที่เพียงจัดสรรทรัพยากรระหว่างผู้ซื้อกับผู้ขาย หรือระหว่างผู้ลงทุนกับผู้ต้องการทุน แต่ตลาดคาร์บอนเครดิตมี “การลดการปล่อยคาร์บอน” เป็นเป้าหมายทางสังคมที่อยู่เหนือเป้าหมายของตลาดปกติขึ้นไปอีกขั้นหนึ่ง

เป้าหมายหนึ่งที่ผู้เขียนตั้งไว้สำหรับคอลัมน์นี้ แต่ไม่แน่ใจว่าจะทำได้ดีเพียงใด คือการ "สลับฉาก" เรื่องที่หยิบยกมาพูดคุย ระหว่างวิกฤตการเงินโลก แนวคิดและนวัตกรรมใหม่ๆ ในโลกการเงิน และเรื่องราวของการเงินขนาดจิ๋ว โดยเฉพาะองค์กรการเงินชุมชนในชนบทไทย

วันนี้ถึงคิวของตลาดใหม่ตลาดหนึ่งในโลกการเงินที่ผู้เขียนคิดว่าบอกอะไรๆ ได้มากมายเกี่ยวกับบทบาทและข้อจำกัดของตลาดการเงินที่อาจทำโทษต่อสังคมมากกว่าประโยชน์ ถ้ากลไกตลาดถูกออกแบบมาไม่ดีพอและไม่มีระบบตรวจสอบที่ละเอียดรัดกุมเพียงพอ ไม่ว่าผู้ออกแบบระบบจะตั้งใจดีเพียงใดก็ตาม...

เมื่อวันที่ 2 เมษายน 2552 มีข่าวใหญ่ข่าวหนึ่งในโลกการเงินที่สื่อส่วนใหญ่มองข้ามและคนทั่วไปไม่รับรู้ แต่ผู้เขียนมองว่าเป็นข่าวที่มีความสำคัญอย่างยิ่งยวดต่ออนาคตของโลกการเงิน เพราะนอกจากจะส่งผลมหาศาลต่อฐานะของสถาบันการเงินที่มีปัญหาในอเมริกา และภาระการ "อุ้ม" ของรัฐบาลแล้ว ยังสะท้อนวิวาทะเกี่ยวกับหลักการเงินในระดับฐานรากอย่างที่ไม่เคยปรากฏมาก่อน...

หลังจากที่ศตวรรษที่ 21 เริ่มต้นไม่ถึงหนึ่งทศวรรษ วิกฤตซับไพรมในอเมริกาก็ปะทุเป็นวิกฤตการเงินและเศรษฐกิจครั้งใหญ่ที่สื่อไทยขนานนามว่า “วิกฤตแฮมเบอร์เกอร์” และระบาดเป็นวิกฤตเศรษฐกิจระดับโลกที่รุนแรงที่สุดในรอบ 80 ปี นับตั้งแต่ภาวะเศรษฐกิจถดถอยรุนแรงที่เรียกว่า Great Depression

คอลัมน์นี้ตอนที่​แล้ว​เล่า​เรื่องชุดหลักเกณฑ์​ Global Reporting Initiative (GRI) ​ซึ่ง​ได้​รับ​ความ​นิยมสูงจนกลาย​เป็น​ "มาตรฐานสากล" ​ไป​แล้ว​ ​ใน​การทำ​รายงาน​ความ​รับผิดชอบของธุรกิจต่อเศรษฐกิจ​ ​สังคม​ ​และ​สิ่งแวดล้อม​ ​สามมิติหลักที่ธุรกิจส่งผลกระทบ​ทั้ง​ด้านบวก​และ​ด้านลบตลอดมาตั้งแต่ ระบอบทุนนิยมถือกำ​เนิด​

Global Reporting Initiative (GRI) ​ ได้​รับ​ความ​นิยมอย่างสูงจนกลาย​เป็น​ “มาตรฐานสากล” ​ด้านการเปิดเผยข้อมูลเกี่ยว​กับ​ซี​เอสอาร์​ไป​โดย​ปริยาย​ ​ปัจจุบันมีบริษัทชั้นนำ​กว่า​ 1,500 ​แห่ง​ ​จาก​ 60 ​ประ​เทศ​ทั่ว​โลก​ ​รวม​ทั้ง​บริษัทจดทะ​เบียนบางแห่ง​ใน​ประ​เทศไทย​ ​เช่น​ ​เครือซิ​เมนต์​ไทย​ ​และ​บาง​จาก​ปิ​โตรเลียม​ ​ผลิต​ “รายงาน​ความ​ยั่งยืน” (sustainability report) ​ประจำ​ปีที่​ใช้​ GRI ​และ​บริษัทที่​ใช้​ชุดหลักการนี้ก็​เพิ่มจำ​นวนขึ้นทุกปี...

มื่อวันที่​ 3 ​พฤศจิกายน​ 2551 ​ที่ผ่านมา​ผู้​เขียน​ได้​มี​โอกาสไปร่วมงาน​ CSR Asia Summit ​ประจำ​ปี​ 2008 ​ซึ่ง​จัดขึ้น​ใน​ประ​เทศไทย​เป็น​ครั้งแรก​ ​ณ​ Asian Institute of Technology (AIT) ​โดย​ CSR Asia (http://www.csr-asia.com/) “ธุรกิจเพื่อสังคม” (social enterprise) ​ซึ่ง​นำ​กำ​ไร​ส่วน​หนึ่ง​จาก​การทำ​ธุรกิจ​ให้​คำ​ปรึกษาด้านซี​เอสอาร์ ต่อบริษัทต่างๆ​ ​และ​การจัดอบรม​และ​สัมมนา​ ​มาทำ​กิจกรรมเพื่อสังคมที่​ไม่​แสวงหากำ​ไร​...

ผู้เขียนต้องขออภัยท่านผู้อ่านทุกท่านที่คอลัมน์นี้ว่างเว้นไปกว่าสองเดือน สาเหตุส่วนหนึ่งมาจากผู้เขียนป่วยเป็นโรค “เครียดการเมือง” เช่นเดียวกับคนไทยอีกหลายล้านคนที่หลีกเลี่ยงโรคนี้ไม่ค่อยจะพ้น ในยุคที่คนไทยด้วยกันแตกแยกแบ่งขั้วจนประณามหยามเหยียดคนที่ไม่เห็นด้วยกับ ตัวเองว่า “เลว” หรือไม่ก็ “ไม่รักชาติ” ราวกับว่ามีวิธีเดียวที่จะแสดงความรักชาติในยามนี้...