ทำไมผู้คนถึงยอมเสียเงิน เข้าไปชมละครประวัติศาสตร์ ทำไมนักเขียนบทละคร ถึงชอบเขียนละครประวัติศาสตร์ (ในจำนวนละครเกือบสี่สิบเรื่องของเชคสเปียร์ มีละครประวัติศาสตร์อยู่ถึงสิบเรื่อง ส่วนเมืองไทย เฉพาะแค่ปี 2553 ก็มีละครที่พูดถึงชีวประวัติบุคคลสำคัญถึงสองเรื่องด้วยกันคือ นางฟ้านิรนาม และ คือผู้อภิวัฒน์[1]) สำหรับชีวประวัติบุคคลสำคัญ หาอ่านเอาจากสารคดี จะไม่ได้ข้อมูลที่เที่ยงตรงกว่าหรือ กระทั่งอ่านจากนิยาย หรือชมภาพยนตร์ ก็ยังได้ใกล้ชิดกับบุคคลเหล่านั้น ยิ่งกว่าละครเวที (ซึ่งเป็นงานศิลปะที่สร้างระยะห่างระหว่างผู้เสพและผู้ส่งสานส์) ดังนั้นอะไรเล่าคือ สาระประโยชน์ของละครประวัติศาสตร์

ไม่ใช่การกดขี่ข่มเหง แต่เป็นความสะเพร่าต่างหาก ชนชั้นกลางผู้มั่งมี (the have) ไม่มัวมาเสียเวลากดขี่ข่มเหงกรรมาชนผู้ยากไร้ (the have not) หรอก ชนชั้นกลางก็มีปัญหาของตัวเองให้ต้องขบคิด เตียงสมรสสึกกร่อนลงทุกวัน ไก่แจ้ นกเขาที่เลี้ยงไว้จะขันไปได้อีกสักกี่น้ำ ผู้มั่งมีก็อยู่ในส่วนของผู้มั่งมี ผู้ยากไร้ก็อยู่ในส่วนของผู้ยากไร้

เคยได้ยินนิทานจีนเรื่องนี้ไหม กาลครั้งหนึ่งมีชายเจ้าชู้แอบลอบสานสัมพันธ์กับภรรยาน้อยและภรรยาหลวงของเพื่อนบ้าน ขณะที่ภรรยาหลวงปั้นหน้ายักษ์ใส่ ภรรยาน้อยกลับเล่นหูเล่นตาตอบ เมื่อถึงคราวเพื่อนบ้านเสียชีวิต ชายชู้รับภรรยาหลวงมาตบแต่งอยู่กิน ใครๆ ต่างสงสัยเหตุใดเขาจึงเลือกภรรยาหลวงแทนที่จะเป็นภรรยาน้อย เขาตอบว่า “เมื่อจะเลือกหญิงคนหนึ่งเข้ามาอยู่ในบ้าน ข้าต้องแน่ใจว่าหล่อนจะปฏิเสธชายอื่นที่มาเกี้ยวพาราสีหล่อนเหมือนที่เคยทำกับข้า”

ความตั้งใจทีแรกคือจะอ่าน She ของเฮนรี ไรเดอร์ แฮคการ์ดควบคู่ไปกับ สาวสองพันปี ของครูเหลี่ยมเพื่อวิจารณ์ควบ แต่พอไปหอสมุดแห่งชาติเพื่อขอถ่ายเอกสาร สาวสองพันปี ก็ต้องเปลี่ยนใจเมื่อเห็นสภาพหนังสือ กระดาษแห้งกรอบเป็นสีน้ำตาล ปลวกกัดแทะจนแต่ละหน้าหลุดออกมาเป็นแผ่นๆ พอเห็นความผุพังของหนังสือ สาวสองพันปี ก็อดสะท้อนใจไม่ได้ว่าช่างไม่แตกต่างอะไรเลย กับจุดจบของตัวละครอัสฌา

โกวเล้งกล่าวว่า มันผู้ใดคิดว่าตนเข้าใจสตรี มันผู้นั้นแหละที่ไม่เข้าใจสตรีเป็นที่สุด ดังนั้นจึงเปล่าดายที่ผมจะมาพยายามอ่านใจสตรี ยิ่งสตรีที่เป็นนักสตรีนิยมด้วยยิ่งแล้วใหญ่ กระนั้นก็ตาม มันอดไม่ได้จริงๆ ที่จะอยากรู้นักว่านักสตรีนิยมนั้น ตั้งแต่รุ่นเจ้าแม่อย่างไซมอน ดี โบวัวร์ จนถึงจูเลีย คริสเตวา จูเลียต มิทเชล และนักสตรีนิยมชาวไทยคือคุณคำผกา คิดอย่างไรกับเวอจิเนียร์ วูลฟ์ และนิยาย คุณนายดัลโลเวย์ (จากสำนวนแปลของดลสิทธิ์ บางคมบาง จัดพิมพ์โดยสำนักพิมพ์ชมนาด)

คุณกำลังจะเริ่มอ่านบทวิจารณ์ผลงานชิ้นเอกของอิตาโล คัลวิโน If on a Winter’s Night a Traveler ทำใจให้สบาย ตั้งสมาธิ   ปรับเก้าอี้นั่งให้ผ่อนคลายที่สุด อย่าชิดจอคอมพิวเตอร์จนเกินไป จะทำให้เสียสายตา หรืออย่าห่างออกมามากขนาดนั้น เดี๋ยวต้องนั่งเพ่งนั่งเล็ง ปวดศีรษะเปล่าๆ   ปิดไฟล์เสียงที่โหลดค้างไว้ด้วย   เปลี่ยนสถานะ msn ให้เป็น offline แล้วหรือยัง จะได้ไม่มีใครมารบกวน

เมื่อผมทราบว่า The Catcher in the Rye ได้ถูกตีพิมพ์เป็นภาษาไทย (ในชื่อย้าวยาว แต่ตรงความหมายสุดๆ ว่า จะเป็นผู้คอยรับไว้ ไม่ให้ใครร่วงหล่น ของสำนักพิมพ์ไลต์เฮาส์พับลิชชิ่ง โดยมีคุณปราบดาเป็นผู้แปล) ก็ตั้งใจอย่างเต็มที่ว่าจะอ่านและวิจารณ์หนังสือเล่มนี้   แต่เปลี่ยนใจในโค้งสุดท้าย โดยขอพูดถึง Nine Stories แทนดีกว่า   ถ้านักอ่านชาวไทยรู้ว่าซาลิงเจอร์เขียนหนังสือเล่มอื่นอะไรไว้บ้าง คงช่วยให้เข้าใจและอ่าน จะเป็นผู้คอยรับไว้ ไม่ให้ใครร่วงหล่น อย่างออกอรรถรสมากยิ่งขึ้น

เคยได้ยินมาว่าคำสาปแช่งของชาวยิวที่รุนแรงที่สุดคือ ขอให้เจ้ามีเงินล้นฟ้า แต่ไม่อาจหยิบจับมาใช้ได้สักสลึงเฟื้อง   เจอกิส และออนา คู่สามีภรรยาชาวลิทัวเนียใน The Jungle นวนิยายสะท้อนสังคมของอับตัน ซินแคล์ ข้ามน้ำข้ามทะเลมาตั้งรกรากในชิคาโก ก่อนตระหนักว่าจริงอยู่ที่ค่าแรงในอเมริกาสูงกว่าประเทศบ้านเกิด แต่ขณะเดียวกัน ค่ากินอยู่ ค่าใช้จ่ายก็แพงขึ้นไปอีกหลายเท่าด้วย

หมายเหตุกันไว้ก่อนเลยว่า  A Theory of Justice ของจอห์น ราว์ลส์ เป็นอภิตำรากฎหมาย ซึ่งถูกแบ่งเป็นสามภาค ได้แก่ ภาคทฤษฎี (theory) สถาบัน (institutions) และ เป้าประสงค์ (ends) โดยบทวิจารณ์นี้จะมุ่งประเด็นไปเฉพาะภาคสองเท่านั้น   เนื่องจากภาคสถาบันน่าจะมีความเกี่ยวข้องกับสังคมไทยในปัจจุบันสูงสุด

คราวก่อน  ผมได้วิเคราะห์ประโยคเด็ดของชินัว อาเชเบที่ใช้ประนามวี เอส ไนปอลไปแล้ว ว่ามันสื่อถึงอะไรบ้างใน ก่อนรัตติกาลจะดับสูญ   มาคราวนี้ ผมจะขอวิเคราะห์ผลงานของไนปอลดูบ้าง โดยมุ่งประเด็นไปที่ อาเชเบเห็นอะไรใน Guerrillas ถึงได้กล่าวว่า ไนปอลไม่มีทางเป็นนักเขียนผู้ยิ่งใหญ่ได้ เพราะมีแต่นักเขียนผู้อยู่เคียงข้างผู้ถูกกดขี่ข่มเหงเท่านั้น จึงจะเป็นนักเขียนผู้ยิ่งใหญ่

ไม่ว่าใครก็มีสิทธิจะไม่ชอบนักเขียนคนใดคนหนึ่ง ต่อให้นักเขียนคนนั้นเป็นเจ้าของผลงานที่ยิ่งใหญ่ และมีผู้นิยมอ่านสักปานใด และถ้าใครคนนั้นเป็นนักเขียนด้วยแล้ว แบบนี้ต้องเรียกว่าสงครามน้ำหมึก ซึ่งจะสนุก และน่าติดตามเมื่อทั้งคู่มีฝีปากกา และความคิดที่คบกริบพอกัน ตั้งแต่สมัยกรีกโบราณ การแข่งขันกันระหว่างโซโฟเคิล และยูริพิดิสนำไปสู่บทละครดีๆ มากมาย ส่วนสงครามน้ำหมึกที่โด่งดังในศตวรรษที่ 20 ได้แก่ระหว่างกามูส์ กับซาร์ต ระหว่างเฮมมิงเวย์ กับฟอล์คเนอร์ (ทั้งสี่คนนี้ต่างได้รับรางวัลโนเบลสาขาวรรณกรรมด้วยกันทั้งสิ้น)

ผมเคยพบกับเรย์ แบรดเบอรีตัวจริง ตอนที่เขามาปาฐกถาที่มหาวิทยาลัย   ระหว่างแบรดเบอรี Fahrenheit 451 และ มหาวิทยาลัย UCLA ก็มีความสัมพันธ์กันอยู่กลายๆ   นี่คือสถานที่ซึ่งแบรดเบอรีใช้เป็นห้องทำงานเพื่อเขียนเรื่องสั้นขนาดยาว The Fire Man ซึ่งเป็นที่มาของ Fahrenheit 451 โดยใช้เครื่องพิมพ์ดีด "สิบสตางค์" ต่อครึ่งชั่วโมง   Fahrenheit 451 ก็เลยกลายเป็น "นิยายสิบสตางค์" สมชื่อ โดยห้องพิมพ์ดีดดังกล่าวอยู่ห่างจากหอประชุมสถานที่ปาฐกถาแค่สามสิบก้าวกว่าๆ เท่านั้น...

อีกไม่กี่ปีคำพิพากษาก็จะมีอายุครบสามทศวรรษแล้ว เป็นที่น่าชื่นชม และใคร่ครวญอยู่ไม่น้อยว่า เหตุใดนิยายเรื่องนี้ถึงกระทบใจนักอ่านชาวไทยนัก ผ่านกาลเวลามาเนิ่นนานได้ถึงสามสิบปี ทั้งที่ในปัจจุบัน จะหาชนบทแบบในนิยาย และใครบางคนเช่นฟักยากเต็มทน ในภาพยนตร์เรื่องไอ้ฟัก ผู้กำกับเพิ่มฉากหนึ่งซึ่งไม่มีในนิยาย คือฉากที่ไฟฟ้ามาถึงหมู่บ้าน...

เพื่อความสนุกในการวิจารณ์ ระหว่างที่เขียนบทความนี้ ผมก็นั่งนึกไปด้วยว่าตัวเองเป็นยอดนักสืบเฮอคูล์ ปัวโรต์ กำลังเผชิญหน้ากับความท้าทายครั้งใหม่ ซึ่งไม่ได้มาในรูปแบบของสานส์ท้าดวลจากฆาตกรโรคจิต “เอบีซี” แต่มาในรูปแบบของคำปรามาสโดยรุ่นพี่คนหนึ่ง ที่พออ่านนิยายของคริสตีจบ เธอพูดว่า “ไม่เห็นจะมีอะไรให้วิเคราะห์เลย” เป้าหมายของบทความนี้จึงเพื่อกระเทาะเปลือกผลงานของคริสตี และวิเคราะห์โครงสร้างให้ถึงกึ๋น ถึงแก่น ให้เห็นว่ามีบางอย่างลึกซึ้งซ่อนอยู่ในนิยายอ่านเล่นเล่มนี้

 จะมีหนังสือสักกี่เล่มที่ส่งอิทธิพลมากมายเหมือน The Interpretation of Dreams   นี่คือหนังสือเล่มแรกของฟรอยด์ (ไม่นับ Studies in Hysterias ที่เขียนร่วมกับโจเซฟ บรูเยอร์)   นี่คือหนังสือที่ให้กำเนิดวิชาจิตวิเคราะห์ หรือจิตวิทยายุคใหม่   และภายหลังจากมันถูกตีพิมพ์ในปี 1899 มนุษยชาติก็ไม่เหมือนเดิมอีกต่อไป

เกมลูกแก้วถูกจัดว่า​เป็น​นิยาย​ "ที่สุด" ​ของเฮสเส​ ​ใน​หลายๆ​ ​ด้าน​ ​เล่มสุดท้าย​ ​ใช้​เวลา​เขียนยาวนานสุดคือสิบเอ็ดปี​ ​หนาสุด​ ​(​ฉบับ​แปลภาษาอังกฤษของสำ​นักพิมพ์​ Picador ​หนาห้าร้อยกว่าหน้า) ​เป็น​ “​นิยายวิทยาศาสตร์​” ​เพียงเล่มเดียว​ ​และ​ถ้า​จะ​เพิ่ม​ความ​ที่สุดเข้า​ไปอีกอย่าง​ ​เกมลูกแก้วอาจ​เป็น​นิยายของเฮสเสที่คนไทยรู้จักดีที่สุด​ด้วย

เคล็ดลับ​อยู่​ตรงวิธีการ ​ใน​นิยายสืบสวนสอบสวน​ ​อาวุธของนักสืบ​ไม่​ใช่​กำ​ปั้น​ ​หรือ​ปืน​ ​ไม่​ใช่​กระทั่งสติปัญญาอันเฉียบแหลม​ ​อาวุธของนักสืบคือวิธีการ ​เชอลอคโฮมล์​ถึง​ย้ำ​บ่อยๆ​ ​ว่า​ “​ถ้า​ตัดอะ​ไรที่​เป็น​ไป​ไม่​ได้ออก​แล้ว​ ​สิ่ง​ซึ่ง​หลงเหลือ​อยู่​ ​แม้​จะ​น่าอัศจรรย์​ใจเพียง​ใด​ ​ย่อม​เป็น​คำ​ตอบที่ถูก​ต้อง​” ​นี่คือวิธีการของยอดนักสืบแห่งเบเกอร์สตรีท​ ​ส่วนวิธีการของปัวโรต์​ ​ยอดนักสืบของอกาธา​ ​คริสตีคือ​ “​จะ​หาตัวฆาตกร​ให้​เจอ​ ​ก่อน​อื่น​ต้อง​เข้า​ใจเหยื่อ​”

เช่นเดียวกับ Crime and Punishment นิยายอัตถิภาวนิยมอันโด่งดัง และเก่าแก่สุดของโลก นิยายเล่มแรกของอัลแบร์ กามูส์ A Happy Death คือเรื่องของตัวเอกที่เป็นฆาตกร ราสโคนิคอฟ จากปลายปากกาของดอสโตเยฟสกี้ ฆาตกรรมเพื่อพิสูจน์ทฤษฎี และสุดท้ายรับผลกรรมอันเกิดจากการกระทำดังกล่าว