เหตุผลในการยกเลิกหวยออนไลน์ที่เน้นว่าไม่ต้องการจะทำให้ประชาชนถูกมอมเมา ดูจะมีน้ำหนักในสังคมไทยมากทีเดียว เพราะฟังดูแล้วทำให้รู้สึกถึงความมีเมตตากรุณาที่อยากจะให้คนยากคนจนได้เอาเงินที่คิดว่าจะไปเสี่ยงโชคนั้นไปซื้อข้าวปลาอาหารให้ครอบครัวกินแทน เหตุผลทำนองนี้ฟังดูดีเสมอมาในสังคมไทย และหากใครขืนไปโต้แย้งเหตุผลเชิงศีลธรรมเช่นนี้ก็มักจะถูกประณามได้โดยง่าย ผมจึงไม่คิดจะโต้แย้งอะไรในเหตุผลชุดนี้ แต่จะลองเสนอมุมมองเกี่ยวกับหวยในอีกแง่หนึ่ง เพื่อให้การหาทางออกในเรื่องนี้ได้เกิดมีทางเลือกใหม่ๆ ขึ้นมาบ้าง ผมคิดว่าเรื่องแรกที่เราควรจะต้องทำความเข้าใจกันก่อนก็คือว่า ใครเป็นคนซื้อหวย และเขาซื้อหวยด้วยเหตุผลและเงื่อนไขอะไร เพราะหากไม่เข้าใจในเรื่องนี้ก่อน การลงความเห็นอะไรก็ตามก็จะเป็นเพียงเรื่องของการคิดเชิงศีลธรรมเท่านั้น จากการสอบถามเพื่อหาข้อมูลจากคนขายลอตเตอรี่ที่ริมถนนเป็นประจำหลายต่อหลายคน ว่าใครเป็นคนซื้อลอตเตอรี่ ก็มักจะได้คำตอบว่าคนซื้อมีคนหลายฐานะคละๆ กันไป ไม่ได้มีแต่คนจนเท่านั้น อย่างไรก็ตาม คนที่รวยจริงๆ เช่น คนขับรถเบนซ์ใหม่เอี่ยมนั้นไม่ค่อยมี น่าสังเกตนะครับว่าคนขายลอตเตอรี่วัดฐานะของคนด้วยประเภทและยี่ห้อของรถยนต์ คนจนได้แก่กลุ่มคนที่ใช้มอเตอร์ไซค์ หรือนั่งท้ายรถกระบะ ส่วนคนชั้นกลางเป็นพวกที่ขับรถเก๋งกลางใหม่กลางเก่าหรือขับรถคันเล็กๆ ส่วนคนรวยก็นั่งรถเบนซ์หรือรถยุโรปยี่ห้ออื่นๆ การสอบถามข้อมูลจากเครือข่ายคนเดินขายลอตเตอรี่ (ซึ่งส่วนใหญ่ที่ผมพบในเมืองเชียงใหม่เป็นคนจังหวัดเลยที่เดินทางมาขายในช่วงใกล้ๆ วันประกาศผลการออกรางวัล เมื่อขายหมดแล้วก็กลับบ้านไปทำมาหากินอย่างอื่น) กลุ่มคนที่ซื้อลอตเตอรี่มากที่สุดก็ได้แก่คนที่กินอาหารค่ำนอกบ้าน ที่น่าสนใจก็คือ คนซื้อลอตเตอรี่มักจะเป็นกลุ่มที่นั่งกินอาหารในร้านอาหารที่ราคาไม่แพง ผมพยายามซักถามในทำนองว่าตอนที่คนตัดสินใจเลือกซื้อลอตเตอรี่นั้น มีบทสนทนาอะไรบ้างที่คนส่วนใหญ่มักจะกล่าวกันบ่อยๆ ก็ได้คำตอบที่น่าสนใจว่าส่วนใหญ่แล้วจะพูดเล่นกันในกลุ่มเพื่อนหรือพูดกับคนขายลอตเตอรี่ว่าหากตนถูกลอตเตอรี่แล้วจะเอาไปทำอะไรหรือซื้ออะไรบ้างที่ในชีวิตการทำมาหากินปกติ แล้วคนระดับเขาหรือเธอจะไม่มีทางที่จะทำหรือซื้อได้ เช่น เดินทางท่องเที่ยว ซื้อรถใหม่ ฯลฯ ผมขอให้ผู้ขายลอตเตอรี่ประเมินว่าคนซื้อส่วนใหญ่น่าจะทำงานอะไร คำตอบก็เป็นไปในทำนองว่ามีความหลากหลาย แต่น่าจะเป็นกลุ่มที่รายได้ไม่สูงมากนัก เพราะมักจะแสดงออกว่าต้องการเงินสักก้อนหนึ่งซึ่งในชีวิตการทำงานไม่สามารถจะหาได้ หรือเก็บออมได้ในเวลาสั้นๆ จากข้อมูลทั้งหมดน่าจะพอประมวลได้ว่าคนซื้อลอตเตอรี่เป็นกลุ่มคนที่มีรายได้ปานกลางหรือรายได้ค่อนข้างต่ำ ประกอบอาชีพที่ไม่น่าจะทำให้หวังได้ว่าจะสามารถมีเงินเก็บเป็นกอบเป็นกำ หรือรายได้ประจำก็คงไม่มากพอที่จะทำอะไรเพื่อตอบสนองความต้องการที่มากกว่าชีวิตปกติประจำวันไปได้ ลักษณะเช่นนี้ น่าจะพอเดาได้ว่าคนกลุ่มนี้เป็นคนกลุ่มใหญ่ของสังคมไทยที่ไม่ได้อยู่ในสัดส่วนยี่สิบเปอร์เซ็นต์ของคนรวยและไม่น่าจะเป็นกลุ่มเดียวกันกับยี่สิบเปอร์เซ็นต์ล่างทั้งหมด ทำไมคนกลุ่มนี้จึงตัดสินใจที่จะซื้อลอตเตอรี่ ผมประมวลจากข้อมูลเท่าที่ได้ ก็คือ คนกลุ่มนี้ไม่สามารถที่จะมีความหวังที่จะซื้อข้าวซื้อของหรือจับจ่ายในสิ่งที่ต้องการได้จากรายได้ประจำที่ตนเองมีอยู่ เพราะตระหนักดีว่าต่อให้ตนเองทำงานและเก็บเงินทั้งหมดไว้โดยไม่ใช้จ่ายเลยก็ไม่มีทางที่จะสมหวัง ลองจินตนาการถึงข้าราชการระดับซีหก ที่ไม่มีมรดกเก่าพ่อแม่มาค้ำจุนดูนะครับ ความพยายามที่จะมีบ้านสักหลังเป็นของตนเองก็แทบจะทำให้เลือดตากระเด็นเลยทีเดียว สำหรับหวยออนไลน์ คนที่ซื้อก็น่าจะเป็นคนกลุ่มเดียวกับคนที่ซื้อลอตเตอรี่ หรือคนที่มีฐานะด้อยกว่า สังเกตดูจากคนที่ให้สัมภาษณ์ทางทีวีที่สนับสนุนให้มีหวยออนไลน์ ส่วนใหญ่มักจะเป็นคนจน และเหตุผลที่ผู้ให้สัมภาษณ์บอกแก่นักข่าวเพื่อสนับสนุนความเห็นของตนก็คือ การมีหวยออนไลน์จะทำให้คนจนมีความหวังในชีวิตมากขึ้น และเมื่อซื้อหวยออนไลน์แล้วก็สามารถจะมั่นใจได้ว่าถ้าถูกหวยก็จะไม่ถูกโกง โปรดอย่าเข้าใจผิดนะครับว่าผมสนับสนุนให้มีหวยออนไลน์ เพราะจริงๆ แล้วผมมีข้อมูลไม่พอที่จะตัดสินใจได้ว่า ควรจะมีหรือไม่ ที่ผมอยากจะชี้ให้เห็นก็มีเพียงว่า กลุ่มคนที่ซื้อลอตเตอรี่และหวยออนไลน์นั้น ล้วนเป็นคนที่ตระหนักและสำนึกดีว่าความพยายามที่จะข้ามสถานะหรือข้ามชนชั้นไปสู่ระดับที่สูงขึ้นนั้นเป็นไปแทบไม่ได้เลยถ้าไม่ถูกลอตเตอรี่หรือถูกหวย คนเหล่านี้เป็นคนส่วนใหญ่ในสังคมไทย เฉพาะแรงงานนอกระบบซึ่งชีวิตไม่มีความมั่นคงด้านรายได้และไม่มีสวัสดิการสังคมรองรับอย่างเพียงพอ ก็มีจำนวนมากถึงร้อยละ 65 แล้ว ยังกลุ่มข้าราชการระดับล่างหรือกลางล่าง รวมทั้งครูอาจารย์ชั้นผู้น้อย และผู้ขายแรงงานมีฝีมือระดับเสมียนพนักงาน ที่มีรายได้ประจำก็จริง แต่รายได้ก็น้อยจนไม่มีโอกาสเก็บออม ต้องกู้หนี้ยืมสินอยู่เป็นประจำ ความหวังของคนเหล่านี้จึงอยู่ที่ “รวยทางลัด” เท่านั้น ด้วยเงื่อนไขเช่นนี้ จึงเป็นแรงผลักดันให้คนเหล่านี้ตัดสินใจที่จะเสี่ยงโชค ทั้งๆ ที่ก็รู้อยู่เต็มอกว่าโอกาสในการถูกรางวัลนั้นมีน้อยเสียยิ่งกว่าน้อย แต่มันก็เป็นเพียงทางเดียวหรือโอกาสเดียวที่มีอยู่ในสังคมที่จะทำให้พวกเขาเหล่านี้ได้มีเงินมาจับจ่ายใช้สอยคล่องมือขึ้น ดังนั้น ถ้าไม่มีหวยออนไลน์ พวกเขาก็จะฝากความหวังไว้ที่หวยใต้ดินหรือการพนันบอลอย่างที่เรารู้กัน การแก้ปัญหาระยะยาวจึงอยู่ที่การสร้างโอกาสให้แก่คนส่วนใหญ่สามารถเลื่อนฐานะได้ไม่ยากนัก หรือมีโอกาสที่จะมีคุณภาพชีวิตที่ดีไม่ต่างกันจนเกินไป ไม่ใช่ว่าใครเกิดมาจนก็ต้องจนดักดานต่อไปชั่วลูกชั่วหลาน ใครเกิดมารวยก็รวยไม่รู้เรื่องไปเรื่อยๆ อย่างที่เป็นอยู่ในเมืองไทยตลอดมา และถ้าเป็นห่วงวัยรุ่น ก็อย่านึกแต่เรื่องห้ามขายหวยให้คนอายุต่ำกว่า 18 ปีเท่านั้น ต้องหาทางทำให้วัยรุ่นมีพื้นที่ทางสังคมที่พวกเขาจะสามารถมีชีวิตอย่างมีคุณค่าด้วยนะครับ การคิดในเรื่องศีลธรรมเพียงอย่างเดียวจะไม่มีทางแก้ไขปัญหาอะไรได้หรอกครับ
ตีพิมพ์ครั้งแรก : หนังสือพิมพ์กรุงเทพธุรกิจ วันที่ 7 มกราคม 2553
