1.

    ประวัติศาสตร์ของมนุษยชาติเต็มไปด้วยความขัดแย้งระหว่างสองขั้ว ตั้งแต่ระดับเล็กๆ เช่น ผู้ชายกับผู้หญิง พ่อแม่กับลูก ผู้ซื้อกับผู้ขาย ไปจนถึงระดับใหญ่ เช่น ความเชื่อทางการเมือง ศาสนา และทัศนคติ

    ไม่เพียงแต่มนุษย์ที่ดำเนินชีวิตไปพร้อมกับความขัดแย้งเหล่านั้น ทุกอย่างในธรรมชาติก็เคลื่อนไหวเปลี่ยนแปลงเพราะเหตุแห่งความขัดแย้งทั้งสิ้น และความขัดแย้งนี่เองเป็นรากฐานของวิวัฒนาการ เพราะมันทำให้คน/สัตว์/สิ่งของ ต้องปรับตัว สร้างสิ่งใหม่ เพื่อแก้ไขปัญหาที่เป็นอยู่

    พัฒนาการและความแพร่หลายอย่างรวดเร็วของสภาพแวดล้อมออนไลน์ ที่ประกอบไปด้วยชิ้นส่วนต่างๆ ทั้งเว็บ เครือข่ายสังคม และการเชื่อมโยง แลกเปลี่ยน ต่อยอดข้อมูลความรู้และความคิดเห็น ก็เหมือนกับเรื่องอื่นๆ ในประวัติศาสตร์มนุษย์ ที่เมื่อเกิดขึ้นแล้ว มีทั้งคนเห็นด้วยและไม่เห็นด้วย ผู้คนแบ่งออกเป็นสองกลุ่มใหญ่ๆ คือกลุ่มที่มองเว็บด้วยความหวาดระแวง และอีกกลุ่มที่มองว่าโลกออนไลน์คือทางออกของปัญหาและเครื่องมือนำไปสู่สังคมที่ก้าวหน้า

    อันที่จริง ความหวาดกลัวและทัศนคติเชิงลบต่อเว็บนั้น เกิดขึ้นอย่างมีเหตุผลที่เข้าใจได้ เพราะเว็บและสังคมออนไลน์ถือกำเนิดขึ้นในยุคที่สังคมทุนนิยมกำลังเบ่งบานถึงขีดสุด และผู้คนเริ่มตั้งคำถามต่อความเป็นทุนนิยมสุดขั้ว/ปัจเจกนิยมสุดขั้ว/เสรีนิยมสุดขั้ว ที่แสดงด้านมืดของมนุษย์ออกมาให้เห็น เว็บและโลกออนไลน์ เป็นเครื่องมือชั้นดีในการขยายด้านมืดเหล่านั้นให้กระจ่าง และสร้างผลกระทบมหาศาลอย่างที่ไม่เคยเป็นมาก่อน ไม่เคยมียุคไหนที่กลโกง การหลอกลวง การก่อกวน และการแสดงออกอย่างไม่รับผิดชอบ จะทำได้ง่ายดายเพียงนี้ นี่คือภาพลักษณ์ของโลกออนไลน์ในสายตาคนที่ผ่านโลกมามาก

    หรือจะมองอีกแง่มุมที่ลึกซึ้งขึ้นอีกนิด สังคมดิจิตอลส่งเสริมความ "จับจด" ของคน เพราะทุกอย่างทำได้ง่ายโดยไม่ต้องใช้ความพยายาม เด็กรุ่นใหม่ทำรายงานโดยการตัดแปะ การสร้างสรรค์สิ่งใหม่ๆ ไม่ต้องใช้เวลาในการบ่มเพาะทักษะเหมือนเมื่อก่อน ศิลปินบางส่วนถึงกับทำนายว่าความก้าวหน้าทางศิลปะกำลังจะหยุดชะงักลงพร้อมๆ กับสังคมใหม่ โลกใหม่ และเครื่องมือใหม่

    ความกลัวและความหวาดระแวงโลกออนไลน์ ถูกแสดงออกมาอย่างชัดเจนที่สุดในนโยบายและกฎหมายของรัฐ หลายรัฐบาลทั่วโลกออกกฎหมายที่เข้มงวดเพื่อควบคุมกิจกรรมบนโลกออนไลน์ ตั้งแต่การควบคุมการแลกเปลี่ยนผลงานละเมิดลิขสิทธิ์ผ่านระบบ P2P การกำหนดให้ผู้ให้บริการต้องเก็บบันทึกกิจกรรมของผู้ใช้อินเทอร์เน็ตเพื่อให้ตำรวจสามารถหาข้อมูลสืบคดีเมื่อมีการกระทำผิด ไปจนถึงการปิดกั้นการเข้าถึงเว็บแบบตรงไปตรงมา เช่น ในจีนและในประเทศไทย โดยการกล่าวอ้างศีลธรรมอันดีที่คนในสังคมอารยะพึงปฏิบัติ โดยไม่ถูกกระแสอันเชี่ยวกรากของโลกทุนนิยมสุดขั้ว/ปัจเจกนิยมสุดขั้ว/เสรีนิยมสุดขั้ว มาครอบงำ

    ด้วยความหวังดีอันทั้งบริสุทธิ์ใจและไม่บริสุทธิ์ใจ ของปัจเจกบุคคล ผู้ใหญ่ นักอนุรักษ์นิยม นักการเมือง นักกฎหมาย และนักศีลธรรม ภาพลักษณ์ของโลกออนไลน์ที่ถูกทาระบายในการรับรู้โดยรวมของสังคม - อย่างน้อยก็ในสังคมไทย คือภาพแห่งความน่าสะพรึงกลัว ทั้งโดยตั้งใจและไม่ตั้งใจ

2.

    แต่ในมุมกลับ โลกออนไลน์เปิดพื้นที่ในอุดมคติที่ผู้คนสมัยก่อนได้แต่ใฝ่ฝันหา สังคมที่เท่าเทียม ที่ทุกคนมีโอกาสเท่ากันในการเข้าถึงข้อมูลข่าวสารและมีส่วนร่วมในการตัดสินใจ สังคมที่ปราการในการแลกเปลี่ยน เรียนรู้ระหว่างกันมลายหายไป สังคมที่การร่วมมือกันทำงานเกิดขึ้นได้โดยคนไม่ต้องเห็นหน้ากัน สังคมที่ความรู้ความคิดไหลเวียนและถูกต่อยอด ขยายผลกลายเป็นสิ่งใหม่ที่เกิดประโยชน์อย่างไม่มีที่สิ้นสุด สังคมที่ประชาธิปไตยและความมีส่วนร่วมเกิดขึ้นได้พร้อมๆ กับการแสดงออกซึ่งตัวตนอันเป็นเอกลักษณ์อย่างไม่ต้องมีใครมาบังคับ

    หากจะกล่าวโดยสรุปรวบยอด อุดมคติเหล่านี้ แท้ที่จริงคือการทำให้เป็นประชาธิปไตย (Democratisation) ของทุกๆ แง่มุมในสังคมมนุษย์ ไม่ว่าจะเป็นประชาธิปไตยทางการเมือง ประชาธิปไตยทางเศรษฐกิจ ประชาธิปไตยเชิงสิทธิ์ จนถึงประชาธิปไตยเชิงความคิดสร้างสรรค์

    ฟังดูเหลือเชื่อและดีเกินกว่าที่จะเป็นไปได้ แต่โลกออนไลน์กำลังแสดงให้เห็นว่าอุดมคติเหล่านี้อยู่ใกล้แค่เอื้อม

    ปราการสำคัญบนโลกจริงที่ขัดขวางไม่ให้ประชาธิปไตยเกิดขึ้น คือต้นทุนของการติดต่อสื่อสาร และความไม่สมมาตรของข้อมูล สองอย่างนี้เป็นปัจจัยสำคัญในการสร้างโอกาสและความเท่าเทียมของพลเมือง และโลกออนไลน์กำลังทลายกำแพงทั้งสองอย่างราบคาบ

    องค์ประกอบสำคัญของโลกออนไลน์ คือเว็บ ซึ่งในยุคใหม่ไม่ใช่เป็นเพียงพื้นที่ตีพิมพ์เผยแพร่ข้อมูล แต่ยังเป็นพื้นที่ที่ให้คนธรรมดาๆ สามารถสร้างและแลกเปลี่ยนเนื้อหาด้วยตนเองโดยแทบไม่มีต้นทุนและอุปสรรคขวางกั้น ใครก็ได้ที่เข้าอินเทอร์เน็ตได้สามารถที่จะเผยแพร่ข้อเขียน ภาพถ่าย วิดีโอ แลกเปลี่ยนความเห็นกับคนอื่น ร่วมกันโหวต แสดงความเห็น

    หรือยิ่งไปกว่านั้น เว็บยังมีกลไกทำให้คนสามารถร่วมกันทำงาน เขียนและแก้ไขสารานุกรม พัฒนาซอฟท์แวร์ ร่วมกันแปลเอกสาร โดยที่แต่ละคนไม่จำเป็นต้องอยู่ที่เดียวกัน ขอแต่เพียงมีจุดมุ่งหมายร่วมกัน

    ทุกคนที่เข้าถึงอินเทอร์เน็ตทำกิจกรรมเหล่านั้นได้ เพราะต้นทุนในการสื่อสารบนโลกออนไลน์มีน้อยจนเกือบจะเป็นศูนย์ นอกจากนั้นการที่อินเทอร์เน็ตเป็นระบบมาตรฐานที่เชื่อมโยงทุกส่วนของโลกเข้าด้วยกัน ทำให้ใครก็ได้สามารถเข้าถึงข้อมูลชิ้นไหนก็ได้บนอินเทอร์เน็ต การปิดกั้นข้อมูลข่าวสารทั้งโดยธรรมชาติและเจตนาใช้ไม่ได้อีกต่อไปกับโลกออนไลน์

    ผลผลิตจากสภาพแวดล้อมที่เอื้ออำนวยดังกล่าวมีมากมายในทุกๆ ด้าน เราอาจจะเคยบอกว่าเด็กนักเรียนมักตัดแปะเนื้อหา แต่เด็กอีกกลุ่มหนึ่งใช้อินเทอร์เน็ตเพื่อค้นหาความรู้ที่ไม่มีในห้องเรียน ในพื้นที่ขาดแคลนครู สื่อการเรียนการสอนบนเว็บกลายเป็นสิ่งที่ทำให้พวกเขาได้เรียน ห้องสมุดออนไลน์ทำให้ห้องสมุดทีมีหนังสือนับล้านเล่มอยู่เพียงปลายนิ้วในบ้านหรือคาเฟ่ ในด้านความมีส่วนร่วมของพลเมืองในภาคการเมือง เป็นครั้งแรกที่ประชาชนมีเครื่องมือในการเข้าชื่อ ออกแถลงการ เรียกร้องการเปลี่ยนแปลงต่อรัฐบาล และในขณะเดียวกันรัฐบาลก็สามารถใช้โลกออนไลน์เป็นพื้นที่ระดมความคิดเห็นอย่างที่สหรัฐอเมริกาเพิ่งริเริ่มทำอย่างได้ผล เรามักมองกันว่าเว็บบอร์ดเป็นสถานที่อนาธิปไตย แต่ก็เป็นครั้งแรกที่ความคิดความเห็นของผู้คนถูกถ่ายทอดและแลกเปลี่ยนอย่างเสมอภาคกัน ศิลปินเช่นนักเขียนและนักถ่ายภาพสามารถเผยแพร่ผลงานของตนบนเว็บโดยไม่ต้องง้อสำนักพิมพ์หรือห้องภาพ

3.

    สิทธิ เสรีภาพ โอกาส และประชาธิปไตยบนพื้นที่ออนไลน์กำลังเบ่งบาน และท้าทายวัฒนธรรมแห่งการควบคุม กดขี่ จำกัด และชนชั้น ที่ครอบงำสังคมโลกมานานหลายร้อยปี ไม่น่าแปลกใจที่ศูนย์อำนาจแบบดั้งเดิมต่างต้องการควบคุมกิจกรรมบนโลกออนไลน์ด้วยวิธีการต่างๆ และบุคคลที่บริสุทธิ์ใจจำนวนมากที่ไม่เห็นด้วยหรือตั้งข้อสงสัยกับกระแสอันเชี่ยวกรากของโลกาภิวัฒน์และเสรีนิยม ก็ล้วนมองโลกใหม่ด้วยสายตาที่สงสัย

    แน่นอนว่าทุกอย่างมีสองด้าน ข้อจำกัดของสังคมดั้งเดิมทำให้ผู้คนพัฒนาความลึกซึ้งละเอียดอ่อน ความสัมพันธ์ทางตรงแบบเห็นหน้า คนไม่กล้าที่จะแสดงออกอย่างไม่รับผิดชอบ เพราะเขาจะถูกประนามจากผู้คนรอบข้างที่เกี่ยวข้องความอยู่รอดของเขา ส่วนสังคมใหม่และโลกออนไลน์ที่คนจำนวนมากใช้เสรีภาพจนเกินขอบเขต และรูปแบบความสัมพันธ์ วิธีการเรียนรู้ การทำงานของคนได้เปลี่ยนแปลงอย่างสิ้นเชิง แต่ในหลายๆ ครั้ง ความเปลี่ยนแปลงนั้นก็เป็นโอกาสให้มนุษย์เข้าใกล้ยูโทเปียมากยิ่งขึ้น - โลกแห่งการช่วยเหลือ แบ่งปัน สิทธิ เสรีภาพ และความเท่าเทียม