เธอ..
หลายเดือนก่อนหน้านี้ ฉันเคยดูสารคดีโทรทัศน์อีกเรื่องหนึ่ง BBC เป็นเรื่องเกี่ยวกับชีวิตกวี ครู นักเดินทาง นักเขียน นักสิ่งแวดล้อม อดีตนักบวชศาสนาเชนชาวอินเดียที่ชื่อสาทิส กุมาร (Satish Kumar) BBC Natural World documentary, Earth Pilgrim.
ได้เห็นภาพสวยๆ กับถ้อยคำงามซึ่งผ่านการแปลอย่างสละสลวย เกี่ยวกับธรรมชาติและความอยู่รอดของมนุษยชาติ ในถ้อยคำเหล่านั้นมีเรื่องผึ้งกับการพึ่งพากันระหว่างคนกับแมลงตัวน้อยๆ ชนิดนี้ เกิดได้แรงบันดาลใจเล็กๆ น้อยๆ ขึ้นมาขีดเขียนเล่าเรื่องแมลงตัวจ้อยกับมนุษย์ตัวน้อยๆ อย่างฉัน,ในสวน
มนุษย์เราพึ่งพาธรรมชาติทั้งโดยทางตรงและทางอ้อมมาแต่ครั้งบรรพกาล น่าทึ่งที่ผลผลิตและแรงงานจากผึ้งทำให้มนุษย์เราได้พึ่งพา ใช้งาน รับผลิตมาปรุงแต่ง มาบริโภคโดยตรงแทบทุกส่วนของผึ้ง
เริ่มต้นจากดอกไม้ เกสร - ผลผลิต
จากรวงรัง – น้ำผึ้ง,รวง,ยา
ตัวอ่อน - อาหาร ยา ฯลฯ
ชนบทหมู่บ้านในยุคเก่า สรรพชีวิตหลากหลายทั้งต้นไม้ ส่ำสัตว์ ภูผา เถื่อนถ้ำ ให้พึ่งพาโยงใยเป็นหนึ่งเดียว ต้นไม้อาจเป็นปัจจัยแรกของการมีอยู่ของผึ้งทั้งเพื่อเป็นแหล่งอาหารและแหล่งพักพิงอาศัย แหล่งน้ำบริสุทธิ์ อากาศไร้สาร กระทั่งห่วงโซ่อาหารอื่นๆ ซึ่งเป็นปัจจัยร่วมจะโดยการควบคุมหรือปกป้องก็แล้วแต่
ในยุคนั้นน้ำผึ้งป่าแท้หาได้ง่าย ในสวน บนภูเขาท้ายหมู่บ้าน ฯลฯ ผึ้งหลวงบนกิ่งต้นยวนมากกว่าสิบรัง ตีผึ้งทีเดียวได้กินได้ใช้กันทั้งหมู่บ้าน - หลายปี สารพัดประโยชน์ น้ำผึ้ง รวง ขี้ผึ้ง ตัวอ่อน รวมถึงส่วนที่ภาษาบ้านผมเรียก ขี้สา อันมีส่วนผสมของของเสียจากผึ้งผสมกับรังผึ้ง มีคุณสมบัติทางยาอันแสนวิเศษ
หากไม่มีผึ้งหลวง ในโพรงไม้ โรงดิน หลืบถ้ำเล็กๆ ยังมีผึ้งโพรง บนกิ่งไม้ยังมีผึ้งหน้าวัว ผึ้งมิ้ม ผึ้งแมลงหวี่ ผึ้งแมลงวัน และอีกสารพัดพันธุ์ผึ้ง
รอยต่อของยุคสมัยที่วิชาเกษตรสมัยใหม่ เทคโนโลยีหลายอย่างที่ไทยเรารับมาจากเมืองไกล ไม่ว่าจะปุ๋ยเคมีหรืสารเคมีกำจัดวัชพืช ศัตรูพืช ขณะเดียวกันกับที่องค์ความรู้ใหม่ๆ เกี่ยวกับการทำฟาร์มไหลบ่าเข้าประเทศ
หลังจากที่วิทยาลัยเกษตรกรรมได้ผลิตนักศึกษาออกมารับใช้สังคมในยุคนั้น เทคโนโลยีการเลี้ยงผึ้งโดยการเก็บผึ้งโพรงในธรรมชาติมาเลี้ยง แล้วใส่คอนให้ผึ้งรังในแต่ละคอนเพื่อสะดวกกับการจัดเก็บน้ำผึ้ง แต่ข้อเสียของการเลี้ยงผึ้งโพรงในธรรมชาติอาจจะเกี่ยวข้องกับนิสัยดุร้ายของผึ้งโพรง จึงมีการพัฒนาสายพันธุ์ผึ้งเลี้ยงซึ่งไม่ได้มาจากธรรมชาติ เลี้ยงกันจนแพร่หลายในยุคปัจจุบัน เป็นการเลี้ยงในระบบฟาร์ม มีการจัดการที่ดี ทั้งเครื่องไม้เครื่องมือและบรรจุภัณฑ์
ผลพลอยได้คือเมื่อมีการเลี้ยงผึ้งในระบบนี้คือการผสมผสานไปกับการปลูกพืช ผักหรือไม้ผลที่ต้องอาศัยแมลงผสมเกสร – นี่อาจเป็นแนวทางของการบูรณาการที่ต่อยอดซึ่งกันและกันได้
เธอ..
เธอคงรู้ว่า..คนในสวนขี้คร้านไม่ได้คิดไกลขนาดนั้น
แค่คิดว่าจะหาผึ้งโพรงจากธรรมชาติก็นับว่ายากมากแล้ว ต้นไม้ใหญ่ไม่มีให้ผึ้งทำรัง ไม้ผุไม่เหลือติดสวน สารเคมีคละคลุ้งเกินที่ผึ้งจะทนทาน เถื่อนถ้ำถูกระเบิดมาใช้ประโยชน์ในการก่อสร้างบ้านเรือนตึกราม โพรงดินถูกถมกลบจนเต็มแน่นเป็นแผ่นดินกระด้างไม่มีที่ว่างให้สัตว์พึ่งพิง
ทั้งนี้...กิจกรรมทั้งหลายเหล่านี้เกิดขึ้นเพื่อรองรับการเพิ่มขึ้นของจำนวนผู้คน,ใช่...ในแง่ของจำนวน
ย้อนกลับไปในยุคที่ฉันยังเป็นละอ่อน แค่ลังกระดาษลูกฟูกแข็งเสริมฝาลังด้วยไม้อัดเจาะรู คลุมกันฝนกันน้ำค้างด้วยถุงพลาสติกขนาดใหญ่ แขวนไว้ตามคาคบไม้ต่ำพอเอื้อมมือถึง สามวันห้าวัน หรือบางลัง 1 เดือน มาดูอีกทีพบว่ามีผึ้งมาอยู่อาศัยได้ปลื้ม
อะไรมันจะง่ายดายขนาดนั้น
ปล่อยทิ้งไว้ให้เขาหากินตามประสาประมาณ 1 เดือน จากนั้นรมควันเก็บน้ำผึ้งในบางรวง เหลือติดลังสามรวงเพื่อไม่ให้ผึ้งหนีไปอยู่ที่อื่น ค่อยๆ เก็บสะสมสะสมไป ไม่นานได้น้ำผึ้งหลายขวดเก็บไว้ประจำบ้าน จะทำยาหรือขายแลกเปลี่ยนเป็น อย่างอื่นง่ายดาย เพราะน้ำผึ้งคือสิ่งมีค่าอย่างหนึ่งซึ่งทุกบ้านแสวงหา
เธอ...
หลายวันก่อน ฉันทำลังผึ้งจากเศษไม้เก่าทำแบบง่ายๆ อาศัยฝีมือทางเชิงช่างที่หยาบที่สุด
เลื่อย ตอกยึด ติดตั้ง เจาะรู หาขี้ผึ้งเก่าๆ มาทาด้านในของลัง พอหอมๆ จากนั้นทำที่วางลังใต้ร่มไม้ในสวน หากจะให้ดีควรป้องกันการเข้ามารบกวนของมดแดง ธรรมชาติของผึ้งโพรงแพ้มดแดงอย่างรุนแรง แค่มดเพียงไม่กี่ตัวก็ทำให้ผึ้งทั้งรังย้ายหนีได้
........วางลังเปล่าทิ้งไว้ใต้ร่มไม้ไม่ถึงสามวันผึ้งโพรงก็เข้ามาอาศัย ง่ายดาย ไม่สิ้นเปลือง
จะว่าไป..นี่อาจไม่ใช่การเลี้ยงในรูปแบบของเกษตรสมัยใหม่ แต่เป็นการหยวนๆ กันระหว่างมนุษย์กับผึ้ง ฉันทำรังอบอุ่นปลอดภัยให้(เท่าที่มีความสามารถ) ผึ้งมาอาศัย ฉันขอแบ่งน้ำผึ้งไว้บ้าง ผึ้งได้อาหารจากต้นไม้ที่ฉันปลูก ผสมเกสรให้ติดผล ได้น้ำหวานจากดอกไปเลี้ยงนางงพญา และครอบครัวตัวอ่อน ฯลฯ
สิ่งง่ายๆ เล็ก ๆ ที่ทำได้ทุกบ้านของครอบครัวชนบทที่อาศัยเรือกสวนไร่นาเป็นเรือนตาย การพึ่งพาอาศัยอย่างรู้จักพอ อาจเป็นหนทางเดียวที่จะทำให้โลกนี้อยู่ไปได้อย่างยาวนาน
เท่าที่มีความสามารถ,ทำ
